انتظارات در حال چرخش‌اند، جز در ساخت‌وساز — بولتن سپتامبر ۲۰۲۶

‏İTOSAM — بولتن هفتگی اقتصاد | ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶

ترجمه و تحلیل بولتن اقتصادی اتاق بازرگانی استانبول

مرکز مطالعات راهبردی اتاق بازرگانی استانبول — دوره ۲۱ تا ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶

محورها: پژوهش CEPR درباره بهره‌وری و تأمین نیروی داخلی، آمار گرایش اقتصادی و شاخص اعتماد بخش واقعی، شاخص اعتماد مصرف‌کننده، شاخص‌های اعتماد بخشی، آمار و اعتماد خدمات مالی، نرخ بهره‌برداری از ظرفیت، و شاخص قیمت تولیدکننده صادراتی

این بولتن تماماً از شاخص‌های «نرم» ساخته شده است — اعتماد، انتظارات و ظرفیت. برخلاف بولتن‌های پیشین که داده‌های سخت تولید و فروش داشتند، اینجا آنچه اندازه‌گیری می‌شود انتظار فعالان اقتصادی از آینده است. و پیام کلی روشن است: انتظارات در همه بخش‌ها در حال بهبود یا تثبیت است، با یک استثنای ماندگار — ساخت‌وساز.

‏۱. CEPR: ارزیابی استعدادهای درون‌سازمانی و بهره‌وری بنگاه

«بنگاه‌های بهره‌ور برای پست‌های خالی بیشتر به کارکنان فعلی خود رو می‌آورند»

تحلیلی که در پلتفرم پژوهشی VoxEU وابسته به مرکز تحقیقات سیاست اقتصادی (CEPR) منتشر شده و بر پایه داده‌های فنلاند است، نشان می‌دهد شرکت‌هایی که بهره‌وری بالاتری دارند، برای پر کردن پست‌های خالی با نرخ بیشتری کارکنان موجود خود را ارزیابی می‌کنند. بر پایه این پژوهش، بنگاه‌های بهره‌ورتر هنگام پر کردن موقعیت‌های سطح بالا بیشتر به جابه‌جایی‌های افقی درون‌سازمانی و کمتر به استخدام از بیرون متوسل می‌شوند.

در مقایسه‌ای که پژوهشگران میان سطوح مختلف بهره‌وری انجام داده‌اند، در موقعیت‌های تخصصی سطح ارشد احتمال جابه‌جایی افقی درون‌سازمانی حدود ۶٪ بیشتر و احتمال استخدام از بیرون حدود ۸٪ کمتر است. در موقعیت‌های تخصصی سطح پایین‌تر، احتمال ترفیع از درون سازمان حدود ۱۷٪ افزایش می‌یابد و استخدام از بیرون کمتر دیده می‌شود.

به گفته پژوهشگران، بنگاه‌های بهره‌ور احتمالاً با شناخت بهتر مهارت‌های کارکنان فعلی خود می‌توانند آنان را به وظایف مناسب هدایت کنند. این به معنای بی‌نیازی از استخدام بیرونی نیست؛ کارکنان تازه می‌توانند مهارت‌ها، دانش و ایده‌های متفاوتی به بنگاه بیاورند. ارزیابی منظم شایستگی‌های کارکنان به مدیران کمک می‌کند تعیین کنند برای یک موقعیت، انتخاب نامزد از درون سازمان مناسب‌تر است یا از بیرون.

چرا این برای یک شرکت کوچک یا متوسط مهم است: جهت علّی این یافته دوسویه است — بنگاه بهره‌ور از درون استخدام می‌کند، و استخدام از درون خودش بهره‌وری می‌سازد (هزینه جذب کمتر، منحنی یادگیری کوتاه‌تر، حفظ دانش سازمانی). در فضایی که حاشیه سود میانگین بنگاه‌های ترکیه به ۲٫۰۸٪ رسیده (بولتن ۱۸ سپتامبر)، هزینه یک استخدام اشتباه در سطح ارشد می‌تواند چند ماه سود یک واحد کسب‌وکار را ببلعد.

نکته عملی: یک فهرست ساده از مهارت‌های واقعی هر نفر در تیم — نه شرح شغل رسمی — پیش از انتشار هر آگهی استخدام، همان کاری است که این پژوهش به بنگاه‌های بهره‌ور نسبت می‌دهد.

۲. آمار گرایش اقتصادی و شاخص اعتماد بخش واقعی — شهریور ۲۰۲۶

«افزایش محدود در اعتماد بخش واقعی»

شاخص اعتماد بخش واقعی تعدیل‌شده از اثرات فصلی در شهریور نسبت به ماه پیش ۰٫۱ واحد افزایش یافت و در سطح ۱۰۲٫۵ قرار گرفت. در مقابل، شاخص تعدیل‌نشده در همین دوره ۰٫۸ واحد عقب رفت و به ۱۰۲ رسید.

در بررسی زیرمؤلفه‌های شاخص، روند کلی، میزان سفارش‌های کل فعلی، انتظار اشتغال کل برای سه ماه آینده و میزان سفارش‌های کل سه ماه گذشته در جهت افزایش به شاخص کمک کردند. در مقابل، انتظارات مربوط به سفارش‌های صادراتی و حجم تولید سه ماه آینده، همراه با ارزیابی‌های مربوط به موجودی کالای ساخته‌شده فعلی و مخارج سرمایه‌گذاری در سرمایه ثابت، شاخص را رو به پایین تحت تأثیر قرار دادند.

نکته‌ای که باید زیر خط کشید: ارزیابی بنگاه‌ها از مخارج سرمایه‌گذاری در سرمایه ثابت یکی از عوامل کاهنده شاخص بوده است. این دقیقاً همان چیزی است که در داده‌های سخت هم دیدیم: تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در فصل دوم ۲۰۲۶ تنها ۰٫۶٪ رشد کرد در برابر ۷٫۳٪ کل سال ۲۰۲۵ (بولتن ۴ سپتامبر).

یعنی نه فقط داده گذشته، بلکه نیت آینده بنگاه‌ها هم سرمایه‌گذاری را نشان نمی‌دهد. برای بخش ساخت‌وساز که خروجی مستقیم سرمایه‌گذاری ثابت است، این یعنی جریان پروژه‌های جدید خصوصی در نیمه دوم سال هم کم‌رمق خواهد ماند.

کاهش انتظار سفارش‌های صادراتی نیز با افت ۳٫۴ درصدی صادرات در فصل دوم و سقوط سهم صادرات از تولید ناخالص داخلی (۳۸٫۱٪ در ۲۰۲۲ به ۲۴٫۷٪ در ۲۰۲۵) هم‌خوان است.

۳. شاخص اعتماد مصرف‌کننده — شهریور ۲۰۲۶

شاخص اعتماد مصرف‌کننده در شهریور نسبت به ماه پیش ۱٫۳٪ افزایش یافت و به ۹۱٫۹ رسید. در بررسی زیرشاخه‌های شاخص، مشاهده شد که به جز وضعیت مالی فعلی خانوار، همه زیرشاخه‌ها شاخص را در جهت افزایش تحت تأثیر قرار داده‌اند.

مهم‌ترین تناقض این بولتن: تنها زیرشاخصی که کاهش یافته، «وضع مالی فعلی خانوار» است (۷۵٫۴ ← ۷۵٫۳) — و این همان شاخصی است که با ۷۵٫۳ عمیقاً زیر آستانه ۱۰۰ قرار دارد. در مقابل، «قصد خرید کالای بادوام در ۱۲ ماه آینده» با جهش ۳٫۶ درصدی به ۱۰۸٫۸ رسیده — تنها زیرشاخص بالای آستانه.

خانوار ترک امروز فقیرتر است اما قصد خرید بیشتری دارد. این الگو معمولاً خوش‌بینی نیست؛ رفتار پیش‌دستی در برابر تورم است — «الان بخر چون فردا گران‌تر است». با تورم ۳۱٫۵ درصدی و بازده واقعی منفی ارز و سپرده، این رفتار کاملاً عقلانی است.

دلالت برای فروش: این همان انگیزه‌ای است که خریدار مسکن مصرفی را به بازار می‌آورد — نه انتظار سود سرمایه‌ای، بلکه فرار از فرسایش پول. پیام فروش باید روی تثبیت هزینه مسکن بنا شود، نه رشد قیمت.

۴. شاخص‌های اعتماد بخشی — شهریور ۲۰۲۶

شاخص‌های اعتماد تعدیل‌شده از اثرات فصلی در شهریور میان بخش‌ها مسیرهای متفاوتی طی کردند. شاخص اعتماد بخش خرده‌فروشی نسبت به ماه پیش ۱٫۱٪ افزایش یافت و به ۱۱۱٫۳ رسید، شاخص اعتماد بخش خدمات در سطح ۱۱۱٫۹ بدون تغییر ماند، و شاخص اعتماد بخش ساخت‌وساز با ۰٫۲٪ کاهش به ۸۳٫۰ عقب رفت.

در زیرشاخه‌ها: در بخش خدمات، انتظار تقاضا برای خدمات در سه ماه آینده ۱٫۳٪ کاهش یافت و به ۱۱۵٫۹ رسید. در بخش خرده‌فروشی، انتظار حجم کسب‌وکار و فروش برای سه ماه آینده ۳٫۵٪ افزایش یافت و به ۱۲۸٫۰ رسید. در بخش ساخت‌وساز، سطح فعلی سفارش‌های ثبت‌شده ۱٫۹٪ افزایش یافت و به ۸۰٫۴ رسید.

ساخت‌وساز: سفارش برگشت، نیرو نه

مهم‌ترین یافته این بولتن برای حوزه کاری شما. در تحلیل بولتن ۲۸ اوت هشدار داده شد که سطح سفارش‌های ثبت‌شده از ۸۲٫۱ به ۷۸٫۹ افت کرده و «دفترچه سفارش پیمانکاران در حال خالی شدن است». این ماه، سفارش‌ها به ۸۰٫۴ بازگشته — نخستین بهبود پس از دو ماه افت.

اما در همان جدول، انتظار تعداد کارکنان برای سه ماه آینده از ۸۷٫۳ به ۸۵٫۵ افت کرده (−۲٫۱٪). یعنی همان تناقضی که ماه‌ها ادامه داشت، حالا در جهت معکوس حل می‌شود: پیمانکاران کار بیشتری می‌بینند اما قصد ندارند نیرو اضافه کنند — و این با نصف شدن رشد اشتغال ساخت‌وساز (از ۷٫۱٪ به ۳٫۵٪ در بولتن ۱۸ سپتامبر) کاملاً هم‌خوان است.

معنای عملی: بخش در حال بازسازی بهره‌وری است — کار ثابت یا بیشتر با نیروی کمتر. برای حاشیه سود خبر خوبی است، برای بازار کار نه. و شاخص اعتماد کل بخش روی ۸۳٫۰ همچنان پایین‌ترین در اقتصاد است و سومین ماه پیاپی آرام‌آرام عقب می‌رود (۸۳٫۵ ← ۸۳٫۱ ← ۸۳٫۰).

نکته خرده‌فروشی: انتظار فروش سه ماه آینده با ۱۲۸٫۰ قوی‌ترین شاخص پیش‌نگر کل بولتن است و دو ماه پیاپی رشد داشته (۱۱۹٫۱ ← ۱۲۳٫۶ ← ۱۲۸٫۰). هم‌زمان سطح موجودی انبار ۱٫۳٪ کاهش یافته که در متدولوژی TÜİK به معنای افزایش موجودی است. انتظار فروش بالا با انبار پر — اگر فروش محقق نشود، فشار تخفیف در فصل زمستان محتمل است.

۵. آمار و شاخص اعتماد خدمات مالی — شهریور ۲۰۲۶

شاخص اعتماد خدمات مالی در شهریور نسبت به ماه پیش ۸ واحد افزایش یافت و در سطح ۱۵۸٫۴ قرار گرفت. در بررسی زیرشاخه‌های شاخص، همه زیرمقادیر — وضعیت کسب‌وکار سه ماه گذشته، تقاضا برای خدمات در سه ماه گذشته و انتظار تقاضای خدمات در سه ماه آینده — شاخص را در جهت افزایش تحت تأثیر قرار دادند.

بازگشت کامل: ماه گذشته این شاخص ۴٫۶ واحد افت کرده و به ۱۵۰٫۴ رسیده بود؛ حالا ۸ واحد بازگشته و به ۱۵۸٫۴ رسیده — بالاتر از هر دو ماه قبل. برخلاف ماه گذشته که الگوی «گذشته بد، آینده بهتر» داشت، این ماه هر سه زیرمؤلفه مثبت شده‌اند.

بخش مالی معمولاً زودتر از بخش واقعی می‌چرخد، چون تقاضای اعتبار و معاملات را زودتر می‌بیند. اگر این بهبود دو ماه دیگر ادامه یابد، یکی از نشانه‌های تأییدکننده کف چرخه است — به‌ویژه در کنار بازگشت سفارش‌های ساخت‌وساز.

۶. نرخ بهره‌برداری از ظرفیت — شهریور ۲۰۲۶

نرخ بهره‌برداری از ظرفیت تعدیل‌شده از اثرات فصلی (KKO-MA) در صنایع تبدیلی در شهریور ۲۰۲۶ نسبت به ماه پیش ۰٫۶ واحد افزایش یافت و به ۷۴٫۱٪ رسید. در مقایسه سالانه، این نرخ ۰٫۳ واحد بالاتر از سطح ۷۳٫۸ درصدی شهریور ۲۰۲۵ است. نرخ تعدیل‌نشده نیز ۰٫۷ واحد افزایش یافت و ۷۴٫۲ شد.

در بررسی تغییرات ماهانه به تفکیک گروه کالا، بارزترین افزایش در کالاهای سرمایه‌ای و بارزترین کاهش در کالاهای مصرفی بادوام دیده شد. در مقیاس سالانه، نرخ بهره‌برداری در کالاهای سرمایه‌ای ۲٫۴ واحد و در کالاهای مصرفی بی‌دوام ۰٫۴ واحد افزایش یافت، در حالی که در کالاهای مصرفی بادوام ۳٫۹ واحد کاهش یافت. در کالاهای مصرفی و کالاهای واسطه‌ای نیز هر کدام ۰٫۴ واحد افت دیده شد.

دو اقتصاد در یک جدول. کالای سرمایه‌ای در یک ماه ۳٫۴ واحد جهش کرد (۶۹٫۷ ← ۷۳٫۱) و در یک سال ۲٫۴ واحد بالا رفت. در همان دوره، کالای مصرفی بادوام ۳٫۹ واحد سقوط کرد و به ۶۶٫۴٪ رسید — پایین‌ترین در جدول.

یعنی کارخانه‌هایی که ماشین‌آلات، تجهیزات و کالای سرمایه‌ای می‌سازند پرکارترند، و کارخانه‌هایی که یخچال و مبل و خودرو می‌سازند خالی‌ترین. تقاضای سرمایه‌گذاری در حال بازگشت است و تقاضای مصرف بادوام خانوار در حال مرگ.

این با ۱۴ درصد رشد سازه‌های زیرساختی (بولتن ۱۸ سپتامبر) و با کاهش ۱۳٫۸ درصدی فروش خودرو (بولتن ۱۴ اوت) کاملاً یک روایت می‌سازد: پول به سمت ظرفیت‌سازی و زیرساخت می‌رود، نه به سمت مصرف خانوار.

در شهریور ۲۰۲۶، بالاترین بهره‌برداری از ظرفیت با ۸۳٫۷٪ در محصولات چوبی بود و بخش‌های دخانیات (۸۳٫۱٪) و کاغذ (۸۳٫۰٪) نیز با سطوح بالا برجسته شدند. در مقابل، بخش چرم با ۵۹٫۸٪ پایین‌ترین نرخ را داشت و ماشین‌آلات و تجهیزات (۶۳٫۲٪) و سایر تولیدات (۶۵٫۸٪) نیز در میان بخش‌های نسبتاً ضعیف قرار گرفتند.

برای تأمین مصالح و تجهیزات: محصولات چوبی با ۸۳٫۷٪ نزدیک سقف ظرفیت کار می‌کند — در چنین سطحی، زمان تحویل طولانی‌تر و قدرت چانه‌زنی خریدار کمتر است. کاغذ نیز همین وضع را دارد. در مقابل، ماشین‌آلات و تجهیزات با ۶۳٫۲٪ ظرفیت خالی زیادی دارد — برای سفارش تجهیزات و خریدهای سرمایه‌ای، این بهترین موقعیت چانه‌زنی در جدول است.

۷. شاخص قیمت تولیدکننده صادراتی (YD-ÜFE) — مرداد ۲۰۲۶

شاخص قیمت تولیدکننده صادراتی — که تغییر قیمت محصولات تولیدشده در داخل و فروخته‌شده به خارج را می‌سنجد — در مرداد ۲۰۲۶ نسبت به ماه پیش ۳٫۶۱٪ و نسبت به ماه مشابه سال پیش ۳۲٫۶۰٪ افزایش یافت.

در بررسی تغییرات ماهانه بخش صنعت، معدن و استخراج ۳٫۷۷٪ و صنایع تبدیلی ۳٫۶۱٪ رشد کرد. در گروه‌های اصلی صنعتی، انرژی ۱۴٫۶۸٪، کالای مصرفی بادوام ۴٫۳۸٪، کالای واسطه‌ای ۲٫۸۲٪، کالای سرمایه‌ای ۲٫۵۹٪ و کالای مصرفی بی‌دوام ۲٫۲۲٪ افزایش ثبت شد. در تغییرات سالانه بخش صنعت، معدن و استخراج ۴۳٫۴۱٪ و صنایع تبدیلی ۳۲٫۴۱٪ رشد کرد.

عدد تکان‌دهنده این بولتن: انرژی ‎+۱۰۶٫۲۴٪ سالانه. قیمت صادراتی محصولات انرژی در یک سال بیش از دو برابر شده و تنها در مرداد ۱۴٫۶۸٪ بالا رفته. این پنجمین بولتن پیاپی است که انرژی بالاترین رشد قیمت را دارد — در تولیدکننده داخلی هم ۶٫۹۹٪ ماهانه بود.

در مقابل، کالای سرمایه‌ای تنها ۲۰٫۵۹٪ سالانه رشد کرده — حدود ۱۱ واحد زیر تورم مصرف‌کننده. یعنی ماشین‌آلات و تجهیزات صادراتی ترکیه در حال ارزان‌تر شدن واقعی است. همین نکته درباره خرید داخلی تجهیزات هم صدق می‌کند و با ظرفیت خالی ۳۷ درصدی بخش ماشین‌آلات هم‌جهت است.

سلسله‌مراتب قیمت‌ها روشن شد: قیمت صادراتی (۳۲٫۶۰٪) بالاتر از تورم مصرف‌کننده (۳۱٫۵۱٪) و هر دو بالاتر از قیمت تولیدکننده داخلی (۲۷٫۹۵٪). یعنی تولیدکننده‌ای که صادرات می‌کند، قدرت قیمت‌گذاری بهتری از تولیدکننده‌ای دارد که به بازار داخل می‌فروشد — حدود ۴٫۷ واحد تفاوت سالانه. این نکته‌ای است که در ارزیابی هر شراکت تولیدی یا سرمایه‌گذاری صنعتی باید لحاظ شود.

۸. جمع‌بندی تحلیلی

الف) انتظارات در حال چرخش‌اند — جز در ساخت‌وساز

پنج شاخص از شش شاخص اعتماد این بولتن بهبود یافته یا ثابت مانده‌اند: خدمات مالی (‎+۸ واحد)، مصرف‌کننده (‎+۱٫۳٪)، خرده‌فروشی (‎+۱٫۱٪)، بخش واقعی (‎+۰٫۱ واحد) و خدمات (بدون تغییر). تنها ساخت‌وساز با ۰٫۲٪ کاهش به ۸۳٫۰ رسید — سومین ماه پیاپی افت آرام و پایین‌ترین شاخص کل اقتصاد.

ب) دفترچه سفارش پیمانکاران باز شد، اما استخدام نه

سفارش‌های ثبت‌شده از ۷۸٫۹ به ۸۰٫۴ بازگشت (‎+۱٫۹٪) در حالی که انتظار تعداد کارکنان از ۸۷٫۳ به ۸۵٫۵ افت کرد (−۲٫۱٪). این ترکیب یعنی بازسازی بهره‌وری: کار بیشتر با نیروی همان یا کمتر. برای حاشیه سود مثبت است، برای اشتغال منفی.

پ) سرمایه‌گذاری بالا، مصرف بادوام پایین

بهره‌برداری از ظرفیت کالای سرمایه‌ای ۳٫۴ واحد در یک ماه جهش کرد و به ۷۳٫۱٪ رسید، در حالی که کالای مصرفی بادوام ۳٫۹ واحد سالانه سقوط کرد و به ۶۶٫۴٪ رسید. پول به ظرفیت‌سازی و زیرساخت می‌رود، نه به مصرف خانوار.

ت) خانوار فقیرتر، اما مصمم‌تر به خرید

تنها زیرشاخص کاهشی اعتماد مصرف‌کننده «وضع مالی فعلی» بود (۷۵٫۳)، در حالی که «قصد خرید کالای بادوام» ۳٫۶٪ جهش کرد و به ۱۰۸٫۸ رسید. این رفتار پیش‌دستی در برابر تورم است، نه خوش‌بینی — و همان نیرویی است که خریدار مصرفی مسکن را به بازار می‌آورد.

ث) دلالت‌های عملی برای پرگاس

• برای مدیریت پروژه: بازگشت سفارش‌ها همراه با کاهش قصد استخدام یعنی پیمانکاران در ماه‌های آینده ظرفیت اجرایی محدودتری خواهند داشت. قفل کردن زودهنگام تیم اجرایی و پیمانکار فرعی برای پروژه‌های پاییز، امروز ارزان‌تر از دو ماه دیگر است.

• برای خرید تجهیزات: بخش ماشین‌آلات و تجهیزات با ۶۳٫۲٪ بهره‌برداری، بیشترین ظرفیت خالی و بهترین موقعیت چانه‌زنی را دارد؛ قیمت صادراتی این گروه هم تنها ۲۰٫۶٪ سالانه رشد کرده — ۱۱ واحد زیر تورم.

• برای تأمین مصالح: محصولات چوبی (۸۳٫۷٪) و کاغذ (۸۳٫۰٪) نزدیک سقف ظرفیت کار می‌کنند — انتظار تحویل طولانی‌تر و چانه‌زنی سخت‌تر. سفارش زودهنگام لازم است.

• برای پیام فروش مسکن: انگیزه خریدار امروز حفظ ارزش در برابر تورم است، نه انتظار سود سرمایه‌ای (قیمت واقعی مسکن ۶٫۵٪ منفی است). پیام باید روی تثبیت هزینه مسکن و جریان اجاره بنا شود.

• برای استخدام: یافته CEPR — ترفیع داخلی ۱۷٪ محتمل‌تر در بنگاه‌های بهره‌ور — در فضای حاشیه سود ۲ درصدی، یک اصل مدیریتی کاربردی است نه نکته آکادمیک.

• برای رصد: اگر سفارش‌های ساخت‌وساز ماه آینده هم بالا برود و اعتماد خدمات مالی بالای ۱۵۸ بماند، دو تأیید مستقل برای کف چرخه خواهیم داشت.

این سند ترجمه و تحلیل بولتن هفتگی اقتصاد مرکز مطالعات راهبردی اتاق بازرگانی استانبول (İTOSAM) مورخ ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ است. داده‌ها از منابع ذکرشده در بولتن (CEPR/VoxEU، TÜİK و TCMB) برگرفته شده‌اند. بخش‌های با عنوان «نکته»، «هشدار»، «خوانش»، «دلالت‌ها» و «جمع‌بندی» تفسیر افزوده‌اند و بخشی از متن اصلی بولتن نیستند. مقایسه‌ها با تورم ۳۱٫۵۱ درصدی مصرف‌کننده و ارجاع به داده‌های ماه‌های پیشین بر پایه بولتن‌های ۷ اوت، ۱۴ اوت، ۲۸ اوت، ۴ سپتامبر و ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ انجام شده است. ماه‌ها برای خوانایی با نام‌های فارسی آمده‌اند: مرداد ≈ اوت، شهریور ≈ سپتامبر.